Skip to content
04/02/2014 / lernolosada

Entrevista con Xosé María Lema de Montse Dopico, no Magazine cultural galego

“A nosa esperanza é que fronte á masa servil hai en cada período histórico unha minoría rebelde”

Montse Dopico 15/01/2014. Magazine cultural galego
Lema_interior-615x411

Un mapa británico -real- que sitúa a Galiza como parte de Portugal. Personaxes de Stevenson. E a nosa historia, na Ilustración. Son algúns dos elementos cos que Xosé María Lema construíu ‘Costa do solpor’.

A novela ‘Costa do Solpor’ (Xerais) non e só unha proposta de continuación de clásico ‘A illa do tesouro’ de Stevenson. O autor, Xosé María Lema, tece neste libro varias historias que recrean a Galiza do século XVIII. Un mundo, segundo explica el mesmo, con xente galega “submisa e abaixadiza, que apanda co que lle boten os poderosos aínda que a mallen a paus”, mais tamén cunha “minoría rebelde, que non cala ante os abusos, que ademais da xustiza busca o cambio, o progreso. Se se producen avances, melloras sociais, é grazas ás minorías progresistas que abren camiños”. Pouco máis se pode dicir. Os detalles, nesta entrevista.

Publicaras antes moitos libros. Pero nunca unha novela de aventuras. Como foi o proceso de creación?

O proceso foi longo. Disque García Márquez botara 17 anos pensando a súa obra mestra Cien años de soledad e 14 meses escribíndoa; pois eu seguro que botei ese mesmo tempo ou máis pensando Costa do Solpor e poucos menos escribíndoa, aínda que non de maneira continua, claro.

A idea dunha novela longa de aventuras de mar e terra, con piratas nun escenario tan acaído como a illada Costa da Morte, foi algo que durante anos me andaba buligando na cabeza. Confeso que a miña pretensión era facer unha narración de certo valor, cun léxico e cunha fraseoloxía o máis enxebres posibles, e non me importaba a demora. Se dei feito algo que valese a pena é cousa dos lectores. Teño para min que ó final tanta espera lle veu ben á novela, que con toda a información paralela que ten nunca a podería escribir ós 30 anos, nin tampouco ós 40, e estou seguro que tampouco ós primeiros 50. Iso explícase porque nela hai boa parte dos meus estudos e investigacións de toda a vida, propios e alleos: de historia, historia da arte, de etnografía e antropoloxía, de onomástica e toponimia e, loxicamente, de lexicografía.

Ao escoller o punto de vista, partes da técnica do manuscrito atopado. Mais a voz do narrador vaise intercalando, máis adiante, coa doutros protagonistas, a través dos cales podemos acceder a diferentes versións das mesmas historias. Como concibiches esta estrutura narrativa?

En sendo de facto unha continuación d’A illa do tesouro de Robert L. Stevenson, cae de caixón que tivese que utilizar a técnica do manuscrito atopado. Atopado, pero non por min, senón por outra persoa: eu figuro coma un simple receptor do “regalo”, e limítome a ser o tradutor da historia, como advirto no limiar. A miña condición de tradutor explica as notas a rodapé, como intermediario entre uns narradores estranxeiros e os lectores galegos. Como xa dixeron algúns comentaristas, Costa do Solpor empeza onde remata ‘A illa do tesouro’. Polo tanto, o lóxico é que os narradores fosen os mesmos que creara Stevenson: o grumete Jim Hawkins e o Dr. Livesey, o médico de a bordo. Jim é o principal, e o médico axúdao nas ocasións en que o grumete non pode estar presente. E o doutor mesmo narra cousas que lles contaron terceiras persoas.

No tocante ás diferentes versións das mesmas historias supoño que te refires, por unha parte, ós distintos enfoques de lendas como a da familia Mariño ou a da furna da Buserana, nas que se expón primeiro a versión popular e logo a interpretación racionalista. Noutra orde de cousas, no tramo final hai escenas que, en aparencia, se repiten, pero non é así, pois o que acontece é que se relata a mesma escena pero desde puntos de vista distintos.

Nada máis comezar a ler, é inevitable pensar nos clásicos da novela de aventuras que puideron influír na construción desta novela. O tipo de linguaxe usado nos diálogos, a construción dos personaxes…

Como é lóxico, o clásico que máis influiu foi Stevenson. A novela ábrese e péchase cunha cita contida no derradeiro capítulo d’A illa do tesouro. O que se narra en Costa do Solpor aconteceu na viaxe de volta da goleta Hispaniola, que o escritor escocés resumira con suma brevidade. O lector introdúcese en Costa do Solpor ás cegas ignorando a súa conexión coa obra anterior; mais nos primeiros capítulos vánselle dando pistas, que empezan cos nomes dos principais membros da tripulación da Hispaniola. A pista máis clara penso que é cando se amenta, ó final do capítulo 2, a John Silver o Longo, o pirata de pata de pau e papagaio grallador no seu ombreiro, que xunto con Jim fora o principal protagonista da novela de Stevenson.

Na construción dos personaxes iniciais, procurei non me afastar do perfil que lles dera Stevenson: a rixidez do capitán Smollett, a inxenuidade e bonhomía do Sr. Trelawney, a sensatez do Dr. Livesey… O grumete Jim vai seguir sendo tan arriscado coma imprudente, e, como adolescente que era, vai experimentar os cambios corporais e afectivos propios da súa idade: marchara sendo un neno que non se interesaba polo sexo oposto -n’A illa do tesouro non había mulleres-, pero na viaxe de volta xa madurecera e xa non vai ser xa tan indiferente de cara a elas. No tocante á ideoloxía, tamén o vello Trelawney experimentará un cambio inesperado.

Mais hai, tamén, -como é normal nun libro ambientado no XVIII-, documentación histórica. Con detalles interesantes como o do mapa que situaba Galicia en Portugal. De que xeito o historiador que es traballou nesta novela da man do escritor que tamén es?

Ese mapa británico do século XVIII no que a franxa atlántica da península Ibérica (Galicia e Portugal) aparecen da mesma cor como se fose un único estado, existe, e téñoo enmarcado coma unha curiosidade xeográfica e histórica. Polo que fose, un impresor británico oitocentesco cometeu un erro, quizais a causa da inestabilidade política da época, -lémbrese que uns anos antes o goberno español houbera de ceder parte do sur de Galicia a Portugal a cambio da colonia de Sacramento, no actual Uruguai-.

Os datos xerais sobre o XVIII galego están tomados dos historiadores galegos. Na narración tamén hai personaxes reais que vivían na zona o mesmo ano no que acontecen os feitos; outros viviron en épocas inmediatamente posteriores. Algúns destes personaxes estudáraos eu a fondo, tales como o crego liberal e revolucionario Juan A. Posse, que en boa parte conforma a figura do Crego Sabio -aínda que este tamén ten cousas doutros dous cregos-. Polo medio aparecen outros personaxes que tamén existían en 1761, coma o escultor de Troitosende, o padre Sarmiento, o armador coruñés enmascarado… Moitos dos nomes propios –cos seus apelidos ou cos seus alcumes- de personaxes secundarios que se enumeran corresponden a veciños que realmente existían na comarca por aqueles anos.

Escoller como eixo da historia o punto de vista inglés sobre o que pasa permíteche achegar unha visión desde fóra sobre a Galicia daquela época. Cal era o teu obxectivo a respeito da historia galega?

No meu papel de tradutor debía limitarme a respectar fielmente o contido do manuscrito do descoñecido escritor en lingua inglesa sen intervir. Trátase dunha narración de dous estranxeiros que nun principio se mostran distantes cos habitantes do porto onde tiveron que refuxiarse, e non agochan as opinións negativas que dos galegos –e dos españois en xeral- tiñan os foráneos que nos visitaron nos séculos XVIII, XIX e mesmo no XX.

Ó principio os narradores miran por enriba do ombreiro ós habitantes da nosa beiramar, pero logo, cando entran en contacto cos novos protagonistas da historia –os autóctonos-, a opinión despectiva inicial irase transformando en respecto e admiración polos naturais do país cando ven neles afouteza e valentía fronte á covardía, autoestima fronte ó autodesprezo e, sobre todo, amor á terra de nacencia, mesmo cos seus defectos, simbolizado polo rexo carballo do medallón do que a se vai converter nun dos principais protagonistas da historia: o Chavián, xunto coa súa namorada, a fidalga dona Mariña. Deste xeito, os iniciais protagonistas da novela –os ingleses – perden esa condición a medida que van coñecendo, ademais dos dous citados, ó fidalgo don Cristovo, ó Crego Sabio ou ó forte Brandomil, que serán os que, en suma, lles van quitar as castañas do lume, ó tempo que eles acaban converténdose en pouco máis que uns simples espectadores.

Gústame esta segunda metade do século XVIII, pois nela, aínda que moi timidamente, unha minoría de ilustrados quere reformas nesa Galicia empobrecida, que lles doe. Pensemos sobre todo no padre Sarmiento, pero non só el. O fidalgo D. Cristovo de Lobeira é un bo exemplo destes ilustrados reformistas, posiblemente masón -hai chiscos na novela-. Unha escura época de crenza en meigas, meigallos e todo tipo de supersticións -sobre todo por parte dos homes do mar-. Unha época na que a maior parte dos labregos traballaban terras e habitaban casas que non eran propias, senón de señores leigos ou eclesiásticos que tiñan os fidalgos como intermediarios -ameazados, ademais, labregos e fidalgos, polos despoxos dos foros…-.

Tento fuxir de todo maniqueísmo, pois verías que hai tripulantes galegos –e ben deles- nos barcos piratas -que mesmo participan en escenas de extrema crueldade-, e tamén hai xente galega moi submisa e abaixadiza, que apanda co que lle boten os poderosos aínda que a mallen a paus. Nesa xentiña concentrarase o desprezo dos narradores. As simpatías van cara a esa minoría rebelde, que non cala ante os abusos, que ademais da xustiza busca o cambio, o progreso; unha minoría focalizada sobre todo na mocidade, pero non só nela, pois tanto o fidalgo coma o crego eran xa maduros. Se se producen avances, melloras sociais, é grazas ás minorías progresistas que abren camiños.

Unha das ideas que suxire a lectura é a arbitrariedade, ou polo menos a volubilidade, dos pactos entre reis naquela época. E, sobre todo, como a xente do común fica no medio deses acordos entre poderosos. Coma hoxe. Quixeches apuntar a iso?

Atinaches ben. A maior parte das guerras iniciáronse en contra dos que despois as sofren. Na época da novela íase á guerra en defensa do patrimonio do rei, pois non existía aínda o “sentimento nacional” tal como o concibimos hoxe -que é outro engano, pois as guerras son para defender o patrimonio dos ricos-. E os reis, como eles non acudían a loitar, metíanse en liortas polos motivos máis nimios: polos relixiosos, polos económicos ou por simples caprichos entre eles. En Costa do Solpor España estaba a piques de entrar na Guerra dos Sete Anos que enfrontaba a Gran Bretaña con Francia a causa do pacto de familia do Borbón español co francés. A túa reflexión respecto da maioría dos cidadáns que quedan fóra dos xogos do poder é certa: estámolo vendo agora mesmo, nun momento en que se está lexislando con descaro contra as clases máis humildes: agora máis que nunca vemos que hai unha xustiza para ricos e outra para pobres.

É a loita por un tesouro o eixo de toda a trama. A intriga está moi coidada, de xeito que convide ao lector a continuar ata ao final, nunha novela dunha extensión considerable. Como traballaches este aspecto?

Manter a intriga ó longo dos 76 capítulos foi un reto. Tiña claro desde un principio que ía ser unha novela longa, aínda que para nada tiña calculado nin o número de capítulos nin de páxinas. Fanme graza os que lles dan preguiza as novelas longas -galegas, claro- e logo presumen de estaren ó tanto da última de Ken Follett. En fin: suponse que Costa do Solpor é unha novela escrita a finais do século XIX, cando aínda o cinema estaba en cueiros, destinada como tantas outras do seu tempo a ser publicada por entregas nalgunha revista. A propia obra de Stevenson seica fora publicada así, e tamén as de Dumas. Pensando niso procurei que cada capítulo tivese unha extensión aproximada de 8 páxinas, non máis, co aquel de que se puidese ir lendo de vagar, sen apuros, situándonos a finais do séc. XIX, cando seguramente se gozaba da lectura máis do que hoxe, aburados como estamos agora pola televisión, pola Rede ou por calquera dos últimos inventos comunicadores.

A través dos múltiples personaxes facémonos unha idea da ríxida estratificación social propia da época, que se reflicte na vida dos barcos. Que quixeches salientar neste sentido?

Quixen dar unha visión da sociedade da época, en especial da galega, pero non só: tamén da española e mesmo da británica. Aínda que esta última se podía considerar a máis avanzada de Europa –desde 1688 o Parlamente tíñalle limitado o poder ó rei-, a ríxida división en clases era a mesma. Era case imposible pasar dunha clase social a outra, de aí o xeito enxeñoso (e nada fantasioso) que atopa ó final o Sr. Trelawney para romper coa barreira estamental.

A vida nos barcos era moi dura, cun réxime moi estrito, militar, no que o capitán gozaba do poder absoluto, aínda que se volvese tolo e dese ordes irracionais, como parece que fora o caso de William Bligh, capitán do navío inglés Bounty, tantas veces levado ó cinema –Rebelión a bordo etc-. Filmes coma o do motín da Bounty, ou Mobydick ou Master & Comander e outros servíronme moito para imaxinar o mundo do mar da época. Noutra orde de cousas, tamén estudei os castigos que impoñía a xustiza da época. Se os piratas utilizaban métodos crueis –nesta novela nárrase algunha escena arrepiante-, a xustiza oficial non quedaba atrás. Nun dos capítulos hai unha enumeración de castigos que se destinaban ós filibusteiros, como a chamada “armadura de forca”.

O rapaz que nos conta a historia vai mudando ao longo da novela. E aprende moitas cousas: como que as mulleres non son tontas, como lle contaran. O personaxe de Mariña, ou o de Chavián, supoñen, en certo sentido, o contrapunto del. Do mesmo xeito que hai oposicións fortes entre o resto de personaxes: da racionalidade do médico á tolemia do cruel e despiadado pirata… Como concibiches estas oposicións?

Xa adiantara os cambios hormonais sufridos polo adolescente Jim Hawkins durante a viaxe. Stevenson escribira A illa do tesouro para o seu fillastro Samuel, que só tiña trece anos e dáballe apuro a presenza de mulleres na narración. Pero en Costa do Solpor xa van aparecer con forza representantes do sexo feminino, e non só en escenas amorosas e sensuais, que algunha hai, senón co protagonismo que lles corresponde. A primeira en aparecer será Andrea, a nai do Chavián, que non vai ten reparo en lle contar polo miúdo ó seu fillo o acto de amor no que el fora concibido. A segunda, a fidalguiña Mariña de Lobeira, a dama máis culta de todo o reino de Galicia, que se defendía en inglés e en francés –daquela a lingua internacional- e tamén entendía de física e de historia.

Non é unha esaxeración literaria: por aquela época en Galicia existían unhas cantas fidalgas cultas; en concreto, a figura de Mariña está inspirada en dona Teresa de Caamaño, amiga do cura de Fruime, que tiña todas esas capacidades. Non obstante, a realidade era outra; naquel tempo as mulleres eran consideradas seres de segunda orde, e mesmo a maior parte das fidalgas eran iletradas, pois abondaba con que se ocupasen das cousas da casa e educasen os fillos.

O pai de Mariña era unha rara avis que non só se atrevera a educar a súa filla sen lle importar o seu sexo, senón que lle imbuíra o espírito da nacente Ilustración, de aí a tendencia dela a explicar as cousas por medio da razón. O principal antagonista da novela, o capitán René-Albert de Saint-Syr, maluíno (a cidade bretoa de St. Malo presume aínda hoxe dos seus corsarios; non lle importará ter un máis), é tamén unha figura interesante, chea de contrastes, pois era tan agraciado fisicamente como cruel e desapiadado; responde á realidade da piratería, moi deformada polo romanticismo. A figura de St.-Syr tamén responde á realidade, pois houbo capitáns piratas que procedían da nobreza ou da rica burguesía.

A través do pai de Mariña, transmítesenos a idea dunha Galicia pobre, atrasada, instalada na ignorancia e na resignación ante o poder. Mais, ao mesmo tempo, temos personaxes que se rebelan, precisamente comandados por Don Cristovo. Sospeito que é un dos principais obxectivos do libro: contestar o tópico da Galicia submisa, atrasada. Pode ser?

En todas partes hai cans descalzos, e non hai que se deixar levar polos tópicos -o andaluz gracioso, o catalán agarrado, o galego parvo e submiso…-. Nun lance da novela o indeciso na metade da escaleira é un inglés, non un galego. Xa advertín que tentei fuxir do maniqueísmo, pois na narración hai galegos tanto no bando dos bos coma no dos malos. Unha vila de infausto nome, habitada por xente covarde, guiadiña, que acepta de bo grao as migallas que os poderosos lles deixan caer da mesa, é a que recibe peor trato.

Ó final dise que esta vila maldita desapareceu da faz da terra, pero tamén que por desgraza deixou sementeira por Galicia adiante perpetuando o espírito servil, motivo polo que este noso país estea condenado a dar un paso adiante e outro (ou outros) atrás eternamente. A nosa esperanza é que fronte a esta masa abaixadiza, servil, hai en cada período histórico unha minoría rebelde que se ergue contra os abusos dos poderosos, reclama os seus dereitos e abre vieiros para o progreso. Na novela está liderada por un fidalgo e a súa filla, un crego e un mozo pegureiro, pero o protagonismo acábao levando a mocidade unida de tres colectivos parroquiais; mesmo os dous principais heroes –o Chavián e Mariña- renuncian ó seu liderado a prol da vitoria colectiva.

No que dis tocante ó tópico da Galicia atrasada, na que nada cambiaba… Cambios si que houbo, en especial do século XVII ó XVIII, apreciable no aumento da poboación grazas a unha mellor alimentación -hai detalles na novela sobre a comida da época-. A dicir verdade, as ideas da Ilustración apenas se notaron no agro; mesmo fracasaría a Real Academia de Agricultura da que se fala na narración. Por outra parte, tense dito que os labregos galegos non volveran revoltarse contra os abusos dos poderosos despois das guerras irmandiñas, escarmentados como quedaran.

Non foi tan así, pois, como se di na nota da páxina 657, en 1790 houbo unha violenta rebelión de boa parte do campesiñado galego contra a chamada Contribución Única. Lembremos tamén que no primeiro terzo do século XX tivo gran forza no campo o agrarismo, coas súas loitas pola redención dos foros. E, xa falando en xeral, en ocasións, os galegos soubemos responder en momentos puntuais, coma cando fora o desastre do Prestige, ou mesmo as multitudinarias manifestacións a prol da lingua. Na novela confíase moito na forza de certas minorías, sobre todo na mocidade inqueda.

Que outros libros puideron servirche de base para construír este?
Ademais do xa citado, tamén me deu moitas ideas O pirata da Moureira, de Jorge Parada, que trata sobre o pirata galego Benito Soto -na novela fánselles chiscos ó lector coas vidas paralelas-. E non só esa obra. Nas derradeiras páxinas de Costa do Solpor hai unha listaxe de autores pasados e presentes dos que tomei datos, ideas, palabras, expresións, tanto galegos coma non galegos (consultei obras sobre corsarios e piratas franceses –particularmente bretóns-, británicos etc.). Nesa relación hai autores coñecidos e outros que non o son tanto. Tomei prestadas tamén palabras, frases, versos de poetas da Costa da Morte, en homenaxe a eles: López Abente, Alexandre Nerium, Miro Villar, Mónica Góñez, Modesto Fraga…

Como é lóxico, hai moito das investigacións de historiadores do séc. XVIII galego -X.R. Barreiro, Villares, P. Saavedra, Beramendi…-, e quixera salientar o finado historiador coruñés Antonio Meixide, de quen recollín moito das súas investigacións sobre os comerciantes coruñeses con barcos en corso, os buques-correo da Coruña a Cornualles… Convén lembrar que a trama da novela non só transcorre na Costa do Solpor -trasunto da Costa da Morte- senón na Coruña de mediados do séc. XVIII. Algúns personaxes da Coruña da época -e da Costa da Morte- que se citan existiron realmente.

E da novela de aventuras galega, que autores che gustan?
Se me poño a citar seguro que esquecería a algún, e non quixera. Vouche amentar o que máis influíu en min na idea de facer unha novela de aventuras de ficción histórica centrada en Galicia: Xosé Miranda con Morning Star; unha novela ambientada no bandoleirismo galego do século XIX. Polas referencias históricas que daba Stevenson -a batalla de Quiberon etc.- calculei que a trama da súa novela tiña lugar uns anos antes de 1762 -el só dicía que fora no 17…-; eu arrisqueime a situar a miña con máis concreción: en agosto de 1761, e penso que non me trabuquei -véxase a coincidencia cronolóxica dos feitos históricos nas Notas do final-.

Algo máis que queiras salientar?
Aproveito para agradecer as críticas recibidas ata o momento, moi positivas case todas –algunhas en grao moi elevado-. Agradezo ós amigos e amigas que se prestaron a facerme as presentacións en diversas vilas e cidades galegas, pois en todas elas notábase, polo seu vivo entusiasmo, que non eran de compromiso. Discursos e críticas poden lerse no meu blog http://www.costadosolpor.blogspot.com. Segundo libreiros amigos, con esta novela desde un principio veu funcionando o boca a boca: lectores anónimos que lla recomendan a outros. Algo que me gustaría é que se levase adiante a “Ruta Costa do Solpor” seguindo os escenarios naturais da novela, tal como propuxera.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: