Skip to content
24/11/2012 / lernolosada

A Perla, de John Steinbeck.

Fernando Lojo

Cando estaba en 7º de E.X.B. (o equivalente ao noso 1º de E.S.O.) tiven un profesor de Lingua e Literatura Castelá co sonoro apelido Pampín. Coma un compás de 2 x 2. Lembro que a nai dun compañeiro se enfadou moito connosco porque pensaba que era un alcume que lle puxeramos os alumnos. Non era nin mellor nin peor que outros profesores. Non estaba mal. Aquel ano, o profesor Pampín, pediunos algo insólito. Teríamos que ler un libro cada semana… ¡¡¡e facer unha ficha de lectura de cada un…!!! A min sempre me gustara ler, pero… ¿quen podía facer iso? Nin os adultos len un libro á semana. Se Pampín cría ter dereito a pedirnos esta barbaridade eu estaba no meu de facer trampa.

Sempre estaba o recurso de volver a coller tódalas series de literatura xuvenil que podían atoparse na biblioteca do colexio. As de Jerry West, o autor dos “Hollister” (uns 33 libros). A estes podiamos sumarlles os de Enid Blyton: “Los Cinco” (21 aventuras), “Los siete secretos” (outras 15). Tamén lera algúns dos que esta escritora inglesa situou nos internados de “Santa Clara” e “Torres de Malory”, pero eran novelas para nenas. Así que non valían. Nin de coña faría unha ficha de lectura dunha novela de rapazas. As que tamén me encantaban eran as de Guillermo Brown e a súa banda, “os proscritos”, doutra autora inglesa, Richmal Crompton (38 novelas máis). Pero a verdade é que xa lera moitos deles. Para cubrir as fichas tería que “reler”, e os 12 anos non estaba disposto a perder o tempo dese xeito.

A miña vinganza sería máis práctica. O criterio principal das miñas lecturas sería estritamente cuantitativo. O primeiro que miraba dun libro era o número de páxinas. Está claro que corrín un risco enorme. Non porque Pampín puidera chamarme a atención (nunca o fixo), senón porque hai libros curtos noxentos. Calidade e extensión, como comprobaría máis adiante, non teñen ningunha relación en literatura. Cada historia necesita o seu propio tempo.

O azar acudiu por min. A miña nai xa me lera sendo eu moi novo algúns contos de autores que despois descubrín que eran grandes escritores: Rudyard Kipling (O libro da selva, Rikki-tikki-tavi,…), Oscar Wilde (O xigante egoísta, O príncipe feliz,…), Charles Dickens (Conto de Nadal),…

Pero as miñas lecturas de relatos curtos dependeron doutra casualidade. A posibilidade de dispoñer dalgunhas coleccións de libros que recollían antoloxías de contos de escritores do século XIX. Lembro unha de cor amarela (e cunhas bandas laranxas) que editaba RTVE. Tamén usaba a vella colección de Austral e os tomos vermellos eléctricos dunha Enciclopedia co modesto nome de “Nuevo Tesoro de la Juventud”. Lin entón a autores franceses: (Guy de Maupassant, Stendhal, Balzac), rusos (Anton Chejov, Ivan Turgueneff, Tolstoi), ingleses (R. L. Stevenson, Dickens, H.G Wells, Conan Doyle, Lewis Carroll,…) americanos: (Edgar Allan Poe, Nathaniel Hawthorne,…).

É certo que nunca tirei na miña vida tanto beneficio de tan pouco traballo. As fichas de lectura saían coma churros. Nun par de días podía ter solucionadas as lecturas de dous meses. Pero, ben pensado, o tiro saíume pola culata. De case todos eses autores lin máis tarde novelas moitísimo máis longas. Aínda lembro a emoción que sentín 3 anos despois cando pechei o exemplar que aínda conservo de “Guerra e paz” de Tolstoi (unha tradución dende o francés na que o protagonista se chama ¡Pierre!). Case 1.200 páxinas.

Agora que son profesor non podo evitar pensar en Pampín ríndose de min nas tardes de corrección de fichas: “E este anano aínda pensará que me está a enganar”.

Máis ou menos desta época é a miña primeira achega a John Steinbeck. Por suposto, foi unha cuestión de páxinas. Exactamente 143. Ben… no límite. Era asumible. “La perla” é unha novela, pero como o propio autor di, xusto ó principio, debe lerse coma un conto. Unha parábola di el. É dicir, coma unha desas historias de bos e malos, de branco ou negro. É unha herdanza da tradición oral. El recolleu esta historia nunha viaxe que fixo co seu amigo biólogo Edward Ricketts polo golfo de California.

Así son os contos tradicionais: Brancaneves, Carapuchiña Vermella, Hansel e Gretel,… Esas historias que servían para que os nenos aprenderán certas leccións (ás veces crueis e durísimas) da vida. Por iso os contos teñen que ser breves, directos e moitas veces reiterativos. Esa reiteración que os nenos entenden e ata agradecen no seu proceso de aprendizaxe. Sempre me resultou curioso que nos contos, sendo moito máis curtos que as novelas, as cousas sempre pasan 3 veces: 3 fillos, 3 princesas, 3 osiños nas súas 3 camas, 3 adiviñas, 3 probas,…

Creo que a mellor idade para ler esta historia é cando a lin eu: entre os 15 e os 18 anos. Non tan adultos como para acusala de maniquea (e que non entendemos nada), machista (meu Deus!) ou simple (pero, que ledes vos…?). A esa idade aínda non esquecemos a dimensión dominante dos contos e xa somos o suficientemente maduros para superar os “happy ends” das pelis Disney.

Ademais creo que o discurso de Steinbeck pode servir moi ben para espertar unha conciencia persoal e social de altísimo valor moral. A min serviume, dende logo. Non creo que a literatura teña que ser moralizante, en xeral, pero daquela fíxome pensar en certas cuestións da vida e da sociedade. No relativo ó individuo, Albert Camus faría o mesmo anos despois. E iso que aínda non coñecía a imprescindible “Las uvas de la ira”. Sen dúbida unha das grandes novelas do século XX.

Gústame moito “La perla”. Ten un ritmo incrible e moi cinematográfico. Case non hai un segundo de respiro e ten momentos de intensa emoción. Resulta moi visual a través das descricións de paisaxes, accións, movementos,… Os diálogos son breves, secos. Só se fala cando é imprescindible. Sen monólogos interiores nin cousas desas. Incluso, Steinbeck, ocúpase de poñerlle banda sonora a través da canción de Kino. Unha metáfora da evolución do personaxe.

Creo que o meu momento preferido do libro é cando Kino empeza a pensar no que fará cos cartos agora que vai ser un home rico. Semella outro conto, o da ”leiteira”. O primeiro en que pensan (a idea é de Juana) é en casar, pola Igrexa, e mercar roupa nova. Despois nun arrebato pensa en facerse cun rifle:

“…, si era capaz de imaginarse con un rifle, horizontes enteros estallaban…”

E finalmente no cumio do seu atrevemento e da rebeldía contra a orde natural das cousas:

“- Mi hijo leerá y abrirá los libros, y escribirá y escribirá bien. Y mi hijo hará números, y eso nos hará libres porque él sabrá … él sabrá y por él sabremos todos”.

A obra de Steinbeck paréceme tremendamente actual. Creo no valor redentor da educación e da cultura. Non son tan inxenuo coma para pensar que toda a xente culta é boa persoa. Hai xente moi culta, como mostra o autor nesta novela,  que pretende manter os seus privilexios precisamente a través da exclusividade do coñecemento. Calquera agresión á universalidade e gratuidade do ensino é unha coitelada á sociedade en xeral. Paréceme algo tan evidente que non deberá ser nin sequera algo polémico. Pero o que nos ensina a historia (a contemporánea, porque de antes xa nin falamos) é que non podemos despistarnos. O colexio onde eu estudei e onde daba clases Pampín era privado. Tiña unha estupenda biblioteca e unhas instalacións coma non vin en ningún dos institutos públicos nos que teño traballado. Cando estaba no Bacharelato ese colexio converteuse en concertado. É dicir, en virtude da “liberdade” de ensino tódolos españois (ricos e pobres) pagábamos parte dese privilexio. Hoxe, coa escusa da crise económica e da “liberdade” (que peniña dá ultimamente esta palabra) está en perigo o sistema mesmo.

NA NOSA BIBLIOTECA

Advertisements

One Comment

Deixar un comentario
  1. Laura Rosende e Carla Pena / Dec 10 2012 1:52 pm

    A min e a Carla pareceunos un libro pequeno pero bo.
    A carla non lle gustou o final porque foi moi precipitado

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: